و اما « فَلَيْسَ عَلَيكُم جُناحٌ » : پس گناهى بر شما نيست - / پاسخ گويى كسانى است كه بر پايه‌ى اهميتِ نماز گمان مىكردند حتى به هنگام خطرِ هجوم دشمن و مانند آن نيز بايستى نماز را بدون كم و كاستى انجام داد گرچه جانشان هم در خطر باشد ، در حالى كه از باب برترى « اهمّ » مانند حفظ جان بر « مهم » كه تكميل كيفيت « نماز » است ، تنها به منظور حفظ از خطر دشمن نمازشان كاستى مىپذيرذ ، كه در دنباله‌ى اين آيه خطر هجوم دشمن را در حالت نماز جماعت متذكر شده و بيان نموده كه چنان خطرى ، تنها از ركعات جماعتى نماز - / كه مأمومين اقامه مىكنند - / مى كاهد ، ولى تعداد اصلى ركعات آن ثابت است و بايد بقيه‌ى نماز را در حال حركت و يا رعايت احتياطِ دفاعى ادامه داده و تكميل كنند . ولى امام بدون هيچ گونه كاستى - / حتى در كيفيت - / نمازش را تداوم مىبخشد ، البته اكنون ، چنان نبردى هم چندان وجود ندارد ، زيرا جنگ‌هاى تن به تن بسيار كم است . سپس براى جبران اين كاستى در كيفيّت نماز ، براى ياد مداوم خدا ، دستورى آمده است كه : « فَاذا قَضَيتُمُ الصَّلوةَ فَاذكُروا اللَّهَ قِيمًا وقُعودًا وعَلى جُنوبِكُم » « 1 » « پس هنگامى كه نماز - / خوف - / را انجام داديد ، خدا را ايستاده و نشسته و به پهلوهايتان ياد كنيد . » كه كاستن از كيفيت نماز را جبران كند ؛ زيرا در زمينه‌ى ترس ، كاستى از كيفيّت نماز حاصل شده بود : « فَاذا اطمَأنَنتُم فَاقِيموا الصَّلوةَ » : « 2 » « پس هنگامى كه آرامش يافتيد ، نماز را [ بدون كاستى ] به پا داريد . » كه تمامى شرايطش را به خوبى انجام دهيد و اين اطمينان پس از خوف تنها آرامشى پس از ترس است و بس . و در پاسخ اين پرسش كه چرا نمىتوانيم نمازِ كامل را به زمانى

--> ( 1 ) 4 103 ( 2 ) 4 103